‘De aanpak is anders’, zegt een cliënt van het programma Sumona (suïcidepreventie, monitoring en nazorg). ‘Misschien is het omdat mensen een nare ervaring hebben bij andere organisaties en dat ze zoiets hebben van: ik heb geen zin meer in iemand die me niet snapt en gericht is op zijn eigen visie. Maar Sumona is anders dan dat [..] Ik denk dat als je je wel hiervoor openstelt, het je heel veel ondersteunt.’

Deze positieve ervaring staat niet op zichzelf, zo blijkt uit een onderzoek dat GGD Haaglanden deed naar Sumona in de gemeente Den Haag. Daarover later meer.

Eerst terug naar het begin. In 2008 startte de gemeente Den Haag met een voorloper van Sumona: het programma Suïcide Nazorg (SuNa), dat later ook in Wassenaar begon. Mensen die na een suïcidepoging terechtkwamen in het ziekenhuis, konden via dit programma ondersteuning krijgen. In Wassenaar konden vanaf de start ook huisartsen mensen aanmelden voor SuNa. In 2023 is de aanpak omgedoopt tot Sumona en verbreed: inmiddels kunnen ook mensen die kampen met suïcidale gedachten begeleiding krijgen. Den Haag, financier van het programma in de eigen gemeente, stelde in 2024 de vraag: wat is de meerwaarde ervan voor cliënten en doorverwijzende ketenpartners? In dat jaar overleden 98 personen in de regio Haaglanden door suïcide en waren bij Sumona honderden mensen aangemeld voor begeleiding. 1, 2 GGD Haaglanden ging op onderzoek uit. 2 Eerder was al een onderzoek uitgevoerd naar voorloper SuNa in Wassenaar. 3

Cliënten en betrokken zorgprofessionals zijn erg positief over Sumona, dat is de belangrijkste conclusie van het onderzoek. Veel cliënten zeggen dat ze dankzij de gesprekken met de Sumona-casemanagers weer perspectief kregen en beter kunnen omgaan met somberheid. Ze hebben bovendien iemand op wie ze kunnen rekenen als het niet goed gaat. Zorgprofessionals vinden het geruststellend dat er een vangnet is voor de patiënten [*] die ze hebben gezien. Ze hebben vertrouwen in de Sumona-casemanagers.

Waar zijn deze ervaringen op gebaseerd? Respondenten zeggen dat Sumona anders werkt dan andere hulpverlening. Belangrijk is dat de casemanager het initiatief neemt om contact te leggen met de cliënt, al binnen 5 dagen na aanmelding. Vervolgens kan een traject vaak direct starten en is er nauwelijks een wachtlijst. Professionals denken dat deze ‘outreachende’ werkwijze de drempel verlaagt om hulp te aanvaarden. Ook belangrijk is dat de cliënten het gevoel hebben dat de casemanager ‘naast ze gaat staan’, als een gelijkwaardige gesprekspartner. De casemanager biedt een luisterend oor en vraagt wat er nodig is om problemen aan te pakken. Er is ondersteuning voor mentale, maar ook voor andere problemen, zoals huisvesting, schulden of praktische gevolgen van verbroken relaties. De cliënt bepaalt de inhoud van de gesprekken. Verder zijn de frequentie, duur en locatie van de gesprekken flexibel. Sumona gaat dus een stapje verder dan andere (zorg)hulp.

Leidt dit alles tot minder suïcides of recidieven? Helaas konden de onderzoekers deze vraag niet beantwoorden met de beschikbare data. Het lijkt er wel op dat zeer weinig Sumona-cliënten een nieuwe suïcidepoging deden; het is althans van slechts een enkeling bekend.

De Sumona-casemanagers krijgen van de cliënten gemiddeld het rapportcijfer 9.1 en van de verwijzers een 8.3. Allemaal vinden ze de casemanagers deskundig, bevlogen en goed bereikbaar.

Veel cliënten voelen zich tijdens de gesprekken gezien en veilig, en hebben het gevoel dat ze alles kunnen bespreken, ook een doodswens. Een casemanager zegt dat ze vaak van cliënten hoort dat die bij andere hulpverleners een open gesprek over suïcidaliteit missen. Een cliënt verwoordt het als volgt: ‘Juist omdat er iemand was die daar niet op reageerde, van – als ik zei, ik wil dood – dat je niet iemand tegenover je had die dacht: ze wil dood, we moeten nu alle crisishulp inschakelen en er moet nu wat gebeuren. […] Dat gesprek wat je dan hebt met haar over dood willen gaan en zijn, […] dat haalt de lading er al af.’

Dat dit gesprek snel kan plaatsvinden, geeft zorgprofessionals die patiënten met suïcidaal gedrag doorverwijzen, een gerust gevoel. Dat waarderen ze. Als de professionals verwijzen naar de ggz weten ze niet hoe snel iemand daar terechtkan en wie dat regelt. Van Sumona is bekend dat er snel iemand contact opneemt en de aanmelding is eenvoudig. De zorgprofessionals hebben ook waardering voor de trainingen (over omgang met suïcide) die de Sumona-casemanagers geven en voor de ‘vraagbaakfunctie’ die het programma vervult. Wel vinden de professionals dat Sumona meer bekendheid kan krijgen.

Het moment waarop de Sumona-casemanager contact legt, is volgens de geïnterviewden van groot belang. Een professional zegt: ‘Als je patiënten gelijk belt [...] zijn ze nog een beetje in crisis, dus dan willen ze wel wat.’ Als de casemanager niet direct een reactie krijgt op het telefoontje, dan blijft hij of zij het proberen, als het moet wekenlang. Het helpt dat er, als het contact is gelegd, slechts een korte wachttijd is voor de gesprekken.

Maar hoe leg je op een spoedeisende hulp aan een patiënt uit wat Sumona voor ze kan doen? Áls professionals en cliënten een punt van kritiek moeten noemen, is het dit. Ze vinden dat de sterke punten van de aanpak beter uit de verf kunnen komen.

De cliënten ervaren de gesprekken met de casemanager als gelijkwaardig en meer op maat dan bij andere hulpverleners. Een cliënt voelde zich voor het eerst begrepen omdat ze niet ‘werd toegesproken alsof ze een kind was.’ De casemanager neemt volgens de cliënten een open houding aan en denkt mee over de te bespreken onderwerpen. De gesprekken kunnen overal over gaan, ook over hobby’s en praktische dingen. Een cliënt zegt: ‘Bij Sumona kom ik om […] te sparren eigenlijk, van wat kan ik doen om het voor mijzelf beter te maken?’

Wat hierin een rol speelt, is dat de casemanager geen behandeldoel heeft. De cliënt hoeft geen diagnostiek of medicatie te accepteren. Het elektronisch patiëntendossier komt er ook niet aan te pas. ‘Ik vind het fijn dat ik gewoon niets weet […]’, zegt een casemanager. ‘Kom jij maar kijken hoe veilig het hier voor jou is, en wat je kwijt wilt en wat niet.’

Het enige vaste gespreksonderwerp is suïcidaliteit – juist het thema waarvan geïnterviewden aangeven dat het elders moeilijk bespreekbaar is. De casemanager geeft ook uitleg over hoe het werkt bij gedachten rondom zelfdoding: die komen en gaan. Een euthanasietraject is bespreekbaar, maar als iemand zo’n traject in wil, is een verwijzing naar andere hulpverleners noodzakelijk. Sumona staat aan de kant van het leven.

Voor veel mensen is deze ondersteuning heel belangrijk tijdens het wachten op andere vormen van hulp, omdat het in deze periode heel donker kan worden. De casemanager is dan een stabiele, goed bereikbare factor.

De gesprekken kunnen dus overal over gaan. De casemanager helpt om overzicht te creëren in mentale en praktische problemen. Hij of zij kan mee naar een gesprek met een mentor op school, een stagebegeleider, een leidinggevende, een bedrijfsarts, een behandelaar of een vertegenwoordiger van een instantie. De casemanager geeft ook adviezen over zelfzorg, dagstructuur en de voorbereiding op verdere behandeling.

Ook de frequentie, duur en locatie van de gesprekken hangen samen met wat nodig is, al zit er wel een maximum aan de duur van de begeleiding: 64 weken (gemiddeld gaat het om 10 weken). Omdat Sumona geen productienormen of vaste regels heeft, kan de casemanager de eigen tijd indelen. Het is geen probleem als een gesprek uitloopt. Er gaan geen rekeningen naar de cliënten, ook niet bij een no-show. De casemanagers vinden dit een heel belangrijk aspect van Sumona. Contacten kunnen face-to-face plaatsvinden, bij een cliënt thuis, maar ook tijdens wandelingen in het park. De cliënt bepaalt of naasten worden betrokken.

Tot slot ervaren de cliënten het als heel waardevol dat ze altijd kunnen appen of bellen. Casemanagers werken niet in de avonden of in het weekend, maar reageren de eerstvolgende werkdag. Ook als de gesprekken zijn afgerond, blijft een cliënt welkom. Hoe dan ook houdt de casemanager na een intensief traject de vinger aan de pols door regelmatig te bellen.

De GGD-onderzoekers gaven de gemeente Den Haag een aantal adviezen. De kern daarvan was: behoud Sumona in de bestaande, unieke vorm, zorg voor structurele financiering en meer bekendheid. Zoek ook de samenwerking met de omliggende gemeenten en zorg voor een niet-tijdrovende, maar wel meer uniforme registratie van cliëntgegevens.

Wat vond de gemeente Den Haag van het onderzoek toen het in 2025 werd gepubliceerd? ‘Fijn, we waren er blij mee!’, zegt Saskia Oostrom, programmamanager Mentale Gezondheid in Den Haag. ‘De ggz-problematiek is hier best groot en er wordt goed in het terugdringen hiervan geïnvesteerd. Dit onderzoek liet vanuit de inhoud en de cijfers zien dat we op de goede weg zitten. En dat vlak voor het ingaan van de nieuwe wet [per 1 januari 2026, red.].’

De gemeente heeft sindsdien veel tijd gestoken in uitbreiding van Sumona in de regio. Wassenaar was in 2021 al begonnen met de nazorgaanpak SuNa en werkt inmiddels met het bredere Sumona. Ook Zoetermeer, Rijswijk en Leidschendam-Voorburg hebben een start gemaakt. Oostrom: ‘We proberen zo veel mogelijk gezamenlijk op te trekken. Zo kopen we gezamenlijk trainingen in voor betrokken zorgprofessionals en andere sleutelfiguren, om ze handvatten te geven voor de omgang met mensen die suïcidale gedachten hebben. Dat maakt ons flexibel, want we werven deelnemers uit meerdere gemeenten zodat we voldoende belangstelling hebben om trainingen door te laten gaan.’

Een van de gemeenten die zich onlangs aansloot, is Zoetermeer. Valesca Kuling is daar als senior netwerkregisseur medeverantwoordelijk voor het gezondheidsbeleid. ‘Het mag niet zo zijn dat het, als je suïcidale gedachten hebt, afhankelijk is van je woonplaats of je hulp krijgt of niet. Wij wilden iets bieden dat aansluit op het regionale netwerk en de collega’s in Den Haag waren enthousiast over Sumona.’ Zoetermeer richt zich allereerst op mensen die een suïcidepoging hebben gedaan, maar is bezig met een bredere preventieaanpak. Kuling: ‘Ik vond het Sumona-onderzoek interessant en verhelderend. Tegelijkertijd roepen de opgetekende ervaringen vragen op. Hoe verhoudt deze aanpak zich bijvoorbeeld tot andere vormen van hulp?’

Ook Oostrom heeft vanuit Den Haag vervolgvragen. ‘De onderzoekers signaleerden al dat de casemanagers hun cliënten heel divers registreren. Daar zijn we druk mee bezig, om de dataregistratie te verbeteren. We willen er meer uithalen, bijvoorbeeld wat precies helpt om suïcidale gedachten tegen te gaan.’ Den Haag en Zoetermeer zijn ook bezig met andere preventiemaatregelen. Denk aan de lokalisering en aanpassing van fysieke plekken waar vaker suïcidepogingen worden gedaan.

Ook buiten Haaglanden werken gemeenten met Sumona, zoals Voorschoten, Rotterdam-Rijnmond en Zaanstreek en Waterland. Steeds meer gemeenten tonen er belangstelling voor. Voorbeelden zijn Vught, Gooi en Vechtstreek en (in de regio Haaglanden) Delft en Westland. De door Stichting 113 Zelfmoordpreventie aanbevolen netwerkbrede, regionale samenwerking staat daarbij in Haaglanden hoog op de agenda.